planetweb.nl - een actuele nieuwssite over sterrenkunde, de planeten en de ruimtevaart.

Telescoop kopen? Planetweb geeft advies

Door John den Haan op 18 augustus 2007 | Gearchiveerd in Zelf waarnemen |

Er komt een hoop informatie op je af als je een telescoop wilt kopen. Ze zijn er in allerlei soorten en maten, de één nog langer, dikker of mooier dan de ander. Bij de beschrijving vind je een heel assortiment aan scrabble-woorden als 'objectiefdiameter', 'equatoriale opstelling', 'focaalratio' en 'achromatische optiek'. Planetweb.nl gooit alle informatie op één hoop en geeft advies over het kiezen en kopen van een sterrenkijker.

In principe komen telescopen voor in drie hoofdsmaken: de refractor (lenzenkijker), de reflector (spiegelkijker) en de Cassegrain (catadioptrische kijker). Er zijn meer soorten (Kutter, Ritchie-Chretien), maar deze drie zijn het meest gangbaar voor de gemiddelde achtertuin-astronoom. In dit artikel verdiepen we ons eerst in de eigenschappen, voor- en nadelen van deze drie soorten. Daarop volgend een vergelijkbaar overzicht van de gangbare statieven en monteringen. We zullen afsluiten met een algemeen koop-advies en een verklarende woordenlijst.

Maar voor we beginnen...

Goedkope telescopen zijn er in overvloed.
Laat je niet verleiden door de lage prijs!

Wees niet te impulsief! Laat het kopen van een relatief duur object als een telescoop niet afhangen van een uurtje denkwerk. Wees er voor de aanschaf zeker van dat de hobby niet na een week of twee in de kast belandt. Slaap er gerust een nachtje of drie a vier over en lees een aantal artikelen voordat je tot de aanschaf overgaat. Probeer, indien mogelijk, advies in te winnen bij een lokale vereniging of sterrenwacht.

Belangrijk: Wilt u een sterrenkijker kopen, koop deze dan op objectiefdiameter en niet op brandpuntsfstand. Een lange buis ziet er indrukwekkend uit, maar uiteindelijk komt het bij een kijker neer op het lichtverzamelend vermogen. Dit wordt primair bepaald door de breedte van het objectief (de opening vooraan) en niet de lengte van de buis. Simpel gezegd: met een dikke kijker zie je meer dan met een dunne kijker, ongeacht de lengte van de buis!

Voor we beginnen met de daadwerkelijke bespreking nog één waardevol advies: laat u niet verleiden door goedkope warenhuis-kijkers! U bent ze vast al eens tegen gekomen bij de V&D, de blokker of de Bart Smit: een heuse sterrenkijker voor €50,- tot €100,-. Koop deze kijkers niet! Ze zijn bijna altijd van belabberde kwaliteit en belanden dan ook zeer snel, met hobby en al, in de kast of de vuilnishoop. Het mag dan goedkoop zijn, maar de plastic optiek, wiebelige statieven en het onscherpe beeld zijn uw geld pertinent niet waard.

De refractor (lenzentelescoop)

De refractor is een veel voorkomend type sterrenkijker dat
scherpe beelden levert

Het eerste type kijker dat we bespreken is de refractor. Het principe achter de refractor is vrij eenvoudig: een lens (ook wel het objectief genoemd) in de voorkant van de buis bundelt de invallende lichtstralen en brengt ze naar één punt. Op dit punt, ook wel het brandpunt genoemd, wordt een tweede lens (het oculair)geplaatst die het beeld vergroot op je netvlies projecteert. Let op: we spreken hier tweemaal over een lens. In de werkelijkheid vindt u echter, met name in de duurdere telescopen, een stelsel van lenzen. De lenzen in zo'n stelsel zorgen samen voor de opheffing van diverse lichtfouten. Een veelvoorkomend lenzenstelsel is het zogenaamde achromatische stelsel. Dit lenzensysteem zorgt er, door het gebruik van verschillende glassoorten, voor dat kleurfouten opgeheven worden.

De voordelen van een refractor op een rijtje:

• Een refractor levert een contrastrijk en scherp beeld
• Er bevindt zich geen obstructie in het midden van het beeld
• De optiek hoeft niet uitgelijnd (gecollimeerd) te worden

De nadelen:

• Een refractor is relatief duur
• Refractors zijn langer en zwaarder en dus minder mobiel
• Vanwege de beperkte lichtopbrengst relatief ongeschikt voor het waarnemen van nevels en sterrenstelsels

De reflector (spiegeltelescoop)

De reflector is een goedkope telescoop die vooral goed is
om lichtzwakke objecten mee waar te nemen.

De reflector, ook wel Newton-kijker genoemd, gebruikt in plaats van een lens een holle (primaire) spiegel. Deze spiegel kaatst de invallende lichtstralen op een kleinere vangspiegel, die het licht naar het oculair brengt. Aangezien de hoofdspiegel zich achterin de buis bevindt, moet de vangspiegel in de lichtweg geplaatst worden. Deze centrale obstructie heeft een contrastverlagend effect op het beeld, maar voor het ongetrainde oog is dit nauwelijks merkbaar. Aangezien de buis open is, staan zowel vang- als hoofdspiegel bloot aan de lucht. Mede hierdoor is een reflector wat onderhoudsintensiever.

De voordelen van een reflector:

• Relatief goedkoop per centimeter objectiefdiameter
• Vanwege de lichtopbrengst ideaal voor het waarnemen van verre, vage objecten.

De nadelen:

• De hoofdspiegel moet regelmatig uitgelijnd (gecollimeerd) worden
• Lichtverlies vanwege centrale obstructie
• Vanwege het slechte contrast relatief ongeschikt voor het waarnemen van de planeten

De Cassegrain (catadioptrische telescoop)

Een Schmidt-Cassegrain 'vouwt' het licht op. Hierdoor 
volstaat een zeer korte buis.

Een iets duurdere (dan de reflectors) klasse van telescopen is de zogenaamde klasse van de Catadioptrische systemen. Deze kijkers maken gebruik van een combinatie van spiegels en lenzen om de lichtstralen 'op te vouwen'. Het resultaat is een zeer korte kiijkerbuis, die extreem draagbaar is.  Er zijn eigenlijk twee soorten Cassegrains, de zogenaamde Schmidt-Cassegrain en de Maksutov-Cassegrain. De eerste maakt gebruik van een dunne correctorlens, waar de tweede een dikke meniscus-vormige corrector gebruikt. De vangspiegel is in het geval van een Maksutov slechts een veraluminiseerde 'vlek' aan de binnenkant van de corrector. De cassegrains combineren eigenlijk de goede eigenschappen van lenzen en spiegels om zo een goede all-round telescoop af te leveren. Het nadeel is de prijs: ze zijn duurder dan reflectors.

De voordelen van een Cassegrain:

• Zeer korte, en dus zeer mobiele kijker
• Goede prestaties over een breed spectrum
• Lange brandpuntsafstand maakt sterke vergrotingen makkelijk
• Weinig onderhoud nodig
• Goedkoper dan refractors voor grote openingen

De nadelen:

• Duurder dan reflectors van vergelijkbare diameter
• Lichtverlies door centrale obstructie

Monteringen en statieven

Als de optiek het hart van de kijker is, zijn de montering en het statief het lijf. Een goed lijf met een slecht hart is waardeloos, maar hetzelfde geldt omgekeerd: een perfecte optiek is waardeloos wanneer er een wiebelig statief onder staat. Wilt u het beste uit uw kijker halen, dan is het dus belangrijk dit onderdeel niet te verwaarlozen.

De equatoriale opstelling is uitgelijnd
op de poolster.

Om te beginnen zijn er twee hoofdsoorten voor de montering: de zogenaamde equatoriale (ook wel: parallactische) opstelling en de azimutale opstelling. Een equatoriale opstelling moet uitgelijnd worden met de aard-as en kan een object dus met een simpele draai aan de knop volgen. Daarnaast kan een parallactische opstelling voorzien worden van een volgmotor, die ervoor zorgt dat de kijker in 24 uur een rondje om z'n eigen as maakt. Een azimutale opstelling is niet uitgelijnd en werkt volgens het eenvoudige 'links-rechts-boven-beneden' principe. Een interessante, goedkope en voor beginners buitengewoon effectieve variatie op de azimutale opstelling is de zogenaamde Dobson-opstelling. Deze statiefloze opstelling is zeer goedkoop en buitengewoon eenvoudig te bedienen. Een snelle vegelijking van de hoofdsoorten:

• Een azimutale opstelling is een stuk goedkoper dan een equatoriale 
• Een equatoriale opstelling moet elke keer uitgelijnd worden, een azimutale opstelling niet
• Een equatoriale opstelling kan met een enkele asbeweging volgen, een azimutale opstelling kan dit niet
• Een equatoriale opstelling kan eenvoudig voorzien worden van een volgmotor

De Dobson heeft geen statief en werkt
volgens een simpel azimutaal links-
rechts-boven-beneden systeem.

Voor de beginner is, naast de eerder genoemde Dobson-opstelling, een eenvoudige equatoriale montering goed te doen. Monteringen lopen uiteen van relatief goedkoop tot extreem duur, maar de beginner heeft vaak genoeg aan een relatief eenvoudige montering. Pas wanneer je je waagt aan de astrofotografie, zal een zware montering een vereiste zijn. Bedenk je dus goed wat je wilt: gaat het slechts om visueel waarnemen, kies dan een relatief bescheiden montering. Mocht je ooit de overstap naar astrofotografie willen maken (omdat fotografie al een hobby is bijvoorbeeld), dan is een zwaardere montering aan te bevelen.

Voor het statief volstaat een stevig middelzwaar (houten) statief. Let er wel op dat het statief aan de onderkant voorzien is van rubberen doppen. Deze absorberen grondschokken veroorzaakt door voorbijrazende auto's, voetgangers en dieren. Een te zwabberig statief is de doodsteek voor een kijker, aangezien het kleinste zuchtje wind het vergrote beeld dan ernstig kan verstoren.

Maar... Welke moet ik nou kopen?

Goed, je bent nu voorzien van wat degelijke basiskennis met betrekking tot telescopen. Welke te kopen? Dat is, hoe kan het ook anders, een moeilijke vraag. Welke telescoop je daadwerkelijk wilt kopen hangt helemaal af van je voorkeuren. Stel jezelf de volgende vragen:

• Wil ik de planeten bekijken of ga ik voor 'deepsky'-objecten als nevels en sterrenstelsels?
• Hoe zwaar mag de telescoop zijn?
• Ben ik van plan de telescoop regelmatig mee te nemen (vakantie, vereniging)?
• Wat is mijn budget?

Aan de hand van deze vragen kun je vaak een weloverwogen beslissing maken. Ga je écht voor de planeten? Denk dan een 80 a 90mm-reflector op een middelzware equatoriale montering. Wilt u echter zoveel mogelijk zien en heeft u, zoals de meeste beginners, een beperkt budget? Dan is er één type kijker dat ik echt met klem aan kan raden en dat is de 20cm Dobson reflector. De 20cm spiegel is ruim voldoende om van veruit de meeste hemelobjecten een helder beeld weer te geven. Saturnus toont de scheiding in zijn ringen, de vier sterren (het trapezium) in de orionnevel zijn goed te zien en het Andromeda-stelsel knalt uit je oculair. Daarnaast is een Dobson-montering zeer eenvoudig te bedienen: je bent het grootste gedeelte van de tijd bezig met zoeken en waarnemen, in plaats van uitlijnen en opstellen. Als slagroom op de taart is een Dobson-opstelling ook nog eens zeer goedkoop, oerdegelijk en eenvoudig op te stellen. Laat je niet verleiden door het gemak van computersturingen; de enige manier om de sterrenhemel écht te leren kennen is met de hand! 

Namens planetweb.nl, veel waarneemplezier!