planetweb.nl - een actuele nieuwssite over sterrenkunde, de planeten en de ruimtevaart.

Vallende sterren in januari: de Boötiden

Door John den Haan op 02 januari 2008 | Gearchiveerd in Zelf waarnemen |

Houd in de nacht van 3 op 4 januari je ogen open! Deze nacht zal namelijk het toneel zijn van één de beste meteorenzwermen van het jaar: de Boötiden (in de volksmond ook wel 'quadrantiden' genoemd). De omstandigheden dit jaar zijn gunstig, want de maansikkel is smal en de radiant staat hoog aan de hemel. Nu maar hopen dat de weergoden ons gunstig gezind zijn...

Een komeet laat in zijn baan een enorme hoeveelheid gas en stof achter. Deze staart onstaat door het progressief 'wegsmelten' van de komeet naarmate hij dichterbij de zon komt. Een komeet is in feite een grote verzameling sneeuw en stof, een beetje vergelijkbaar met de vuile sneeuwdrab die we een dag na de sneeuwval weleens aantreffen. Het ijs van de komeet sublimeert bij nadering tot de Zon, wat ervoor zorgt dat de 'opgeloste' stof in de ruimte achterblijft. Een komeet heeft dan ook twee staarten: een gasstaart en een stofstaart.

Een meteorenregen onstaat wanneer de Aarde zich in zijn baan door een wolk van dit afvalmateriaal beweegt. Dit stof wordt regelmatig 'bijgevuld' door de betreffende komeet, die met een vaste periode terugkeert. In geval van de Boötiden is de oorsprong eigenlijk pas recent ontdekt: het is de uitgedoofde komeet 2003 EH. Deze is mogelijk een overblijfsel van de uit elkaar gevallen komeet C/1490 Y1.

Als de Aarde door zo'n stofwolk heenploegt, zal deze een deel van het stof 'opvegen'. Zodra een stofdeeltje echter met de aard-atmosfeer in aanraking komt, zal het door de wrijving compleet verdampen. De hitte die daarbij vrijkomt zorgt ervoor dat de omringende luchtdeeltjes in een hogere energietoestand komen. Dit proces wordt ionisatie genoemd en het is de oorzaak van de lichtstreep die we zien als zo'n stofdeeltje in de atmosfeer opbrandt. Deze lichtstreep wordt in de volksmond ook wel een 'vallende ster' genoemd.

Op zoek naar een uitgebreid, compleet maar toch begrijpelijk overzicht van de sterrenhemel in 2008? Het boek jaarboek sterrenkunde 2008 van wetenschapsjournalist Govert Schilling wijst u de weg!

De radiant van de Boötiden ligt eigenlijk in een stukje 'niemandsland'.
De nabije ster Arcturus is echter niet te missen.

Zoals de dode vliegjes op een autoruit na een lange rit ook uit één richting lijken te komen, zo lijken de meteoren ook uit één richting te komen. Deze richting noemen we ook wel de radiant van de zwerm. In geval van de Boötiden is dit een leeg stukje sterrenhemel nabij het sterrenbeeld Ossenhoeder (Boötes). Dit sterrenbeeld is vrij eenvoudig te vinden: verleng de kromme 'steel' van het 'steelpannetje' en je komt uit bij een zeer heldere ster. Deze ster heet Arcturus en het is de hoofdster van het sterrenbeeld Boötes. De meteoren lijken uit een punt te komen, dat een stukje boven deze ster ligt. Let op: De Boötiden worden in de volksmond ook wel 'quadrantiden' genoemd, naar het vroegere (en dus niet meer bestaande) sterrenbeeld 'Quadrans Muralis'. 

Wie de Boötiden dit jaar goed wil meemaken, zal vroeg uit de veren moeten. Het korte en scherpe maximum van 100 per uur wordt verwacht rond 7 uur in de ochtend. Geadviseerd wordt om van 06:00 tot de dageraad waar te nemen. Uiteraard zal in de avond ook wat activiteit plaatsvinden, maar dit is slechts een fractie van het, hopelijk, indrukwekende maximum. Tot slot een aantal waarneemtips:

• Gebruik geen telescoop of verrekijker: Het oog is het beste astronomische instrument. Meteoren zijn dusdanig sporadisch, dat een groot blikveld essentieel is en apparatuur eigenlijk zinloos is. Daarnaast levert apparatuur geen beter beeld op van een meteoor, vanwege de geringe grootte van het stofdeeltje.
• Kijk niet naar de radiant. De meteoren lijken uit de radiant te komen. Oftewel: in de radiant kunt er niet veel verwachten! Kijk in een brede straal rond de radiant voor de grootste kans op 'hits'. 
• Denk aan uw nek. Ga niet de hele nacht met het hoofd achterover op een stoel zitten. Een stijve nek is gegarandeerd (de auteur spreekt uit ervaring!). Tip: stretcher!
• Ga op bezoek bij een lokale sterrenvereniging of sterrenwacht. Tijdens meteorenregens zullen zij hun deuren meestal extra openen voor publiek. Het in Dordrecht gelegen Sterrenwacht Mercurius zal in de nacht van 14 op 15 december zijn deuren openen voor publiek.
• Houd moed. Als u er in het eerste uur niet gelijk honderd ziet, wacht dan even af. Meteorenregens zijn onvoorspelbaar en kunnen plotseling tot spectulaire uitbarsting komen.
• Laat uw ogen wennen aan het donker en blijf weg van licht. Een flits van fel licht beïnvloedt de lichtgevoeligheid van de ogen tijdelijk. Hierdoor kunt u minder heldere objecten zien en mist u mogelijk meteoren.
• Kleed u warm. Als het rond deze tijd van het jaar helder is, is het waarschijnlijk ook goed koud. Kleed u daarom goed warm aan, met meerdere lagen. Onthoud: elke keer dat u naar binnen gaat om op te warmen, moeten uw ogen helemaal opnieuw wennen aan het donker!  
• Neem een thermoskan mee. Een thermoskan met warme thee, koffie, chocolademelk of (tip!) cup-a-soup maakt het verschil! Maak het uzelf vooral comfortabel!

Veel waarneemplezier!